...
Przejd藕 do tre艣ci

Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska: Kolonialne Imperium 馃嚞馃嚙

Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska
Postaw mi kaw臋 na buycoffee.to

Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska (ang. British East India Company, EIC) to korporacja z najwi臋ksz膮 dominacj膮 na 艣wiecie w historii. Dzia艂a艂a na d艂ugo przed pojawieniem si臋 znanych przez wszystkich gigant贸w technologicznych, takich jak Apple, Google czy Amazon.

Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska znana jest r贸wnie偶聽jako Honorowa Kompania Wschodnioindyjska (ang. Honourable East India Company, HEIC), Kompania Handlowa Indii Wschodnich (ang. East India Trading Company, EITC), Angielska Kompania Wschodnioindyjska (nazwa przed 1707 r., ang. English East India Company), Kompania Wschodnioindyjska (ang. East India Company), nieformalnie znana jako Kompania Johna1, Kompania Bahadura2, lub po prostu Kompania.

Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska zosta艂a za艂o偶ona na mocy statutu kr贸lewskiego El偶biety I, 31 grudnia 1600 roku. Ponad dwa stulecia sp贸艂ka dzia艂a艂a po cz臋艣ci jako organizacja handlowa, po cz臋艣ci jako partner Wielkiej Brytanii. Czerpa艂a ogromne zyski z handlu zagranicznego z Indiami, Chinami, Persj膮 i Indonezj膮. Jej dzia艂alno艣膰 zala艂a Angli臋 herbat膮 w przyst臋pnej cenie, bawe艂nianymi tkaninami i przyprawami. Natomiast londy艅scy inwestorzy zostali sowicie wynagrodzeni zwrotami si臋gaj膮cymi nawet聽30 procent.

鈥濿 szczytowym okresie Angielska Kompania Wschodnioindyjska by艂a zdecydowanie najwi臋ksz膮 korporacj膮 tego rodzaju鈥, 鈥濨y艂o r贸wnie偶 wi臋ksze ni偶 kilka narod贸w. By艂o de facto cesarzem du偶ej cz臋艣ci Indii, kt贸re w tym czasie by艂y jedn膮 z najbardziej produktywnych gospodarek na 艣wiecie鈥.

Emily Erikson, profesor socjologii na Uniwersytecie Yale i autorka ksi膮偶ki 鈥濨etween Monopoly and Free Trade: The English East India Company鈥.

Jednak偶e monopolistyczna kontrola Brytyjskiej Kompanii Wchodnioindyjskiej nad handlem os艂ab艂a pod koniec XVIII wieku. Powodem tego by艂a zmiana priorytetu z handlu na militarn膮 pot臋g臋. W szczytowym momencie ta ogromna korporacja posiada艂a prywatn膮 armi膮 licz膮c膮 260 000 偶o艂nierzy. W贸wczas stanowi艂o to dwukrotno艣膰 sta艂ej armii brytyjskiej. Taki stan liczebny by艂 wi臋cej ni偶 wystarczaj膮cy, aby odstraszy膰 konkurencj臋, podbi膰 terytoria i zmusi膰 indyjskich w艂adc贸w do zawarcia jednostronnych um贸w, kt贸re przyznawa艂y sp贸艂ce lukratywne uprawnienia podatkowe na indyjskich terenach.

Gdyby Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska nie osi膮gn臋艂a takiej pot臋gi, z pewno艣ci膮 nie m贸wiliby艣my dzi艣 o kolonialnym monopolu Wielkiej Brytanii. Ponadto sukces pierwszej na 艣wiecie globalnej korporacji pom贸g艂 sta膰 si臋 Wielkiej Brytanii naprawd臋 Wielk膮.

Gdy mowa o kompanii wschodnioindyjskiej jako wielkiego przedsi臋biorstwa to zazwyczaj mamy na my艣li Brytyjsk膮 sp贸艂k臋. Oczywi艣cie w tym czasie dzia艂a艂 szereg innych kompani handlowych dokonuj膮cych wymiany z Indiami:

  • Holenderska Kompania wschodnioindyjska (hol. Vereenigde Oostindische Compagnie, VOC) za艂o偶ona w 1602 r.
  • Du艅ska K.W. (du艅. Dansk Ostindisk Kompagni) za艂o偶ona w roku 1616 r.
  • Portugalska K.W. (por. Companhia do comm茅rcio da 脥ndia or Companhia da 脥ndia Oriental) stworzona w 1628 r.
  • Francuska K.W. (fr. Compagnie des Indes Orientales) powsta艂a w 1664 r.
  • Szwedzka K.W. (szw. Svenska Ostindiska Companiet, SOIC) powsta艂a w roku 1731 r.
  • Kr贸lewsko-pruska Azjatycka Kompania Handlowa w Emden do handlu z Kantonem i Chinami (niem. K枚niglich-Preu脽ische Asiatische Compagnie in Emden nach Canton und China, KPAC) powsta艂a w 1751 r.

Przyczyny oraz mo偶liwo艣ci utworzenia Brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej (1577 鈥 1592 r.)

Handel z Indiami wschodnimi by艂 zmonopolizowany przez takie pot臋gi jak Francja, Hiszpania czy Portugalia, kt贸re posiada艂y liczne okr臋ty, armie oraz forty. W zwi膮zku z tym uniemo偶liwia艂o to rozpocz臋cie wypraw handlowych takim krajom jak Wielka Brytania.

W tym rozdziale zostan膮 przedstawione czynniki pozwalaj膮ce na to by powsta艂a Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska.

Wyprawa Drake鈥檃 (1577 鈥 1580 r.)

Wed艂ug 藕r贸de艂 jest kilka etap贸w rozwoju zainteresowania Anglik贸w kolonizacj膮 kraj贸w wschodnich. Jako pierwszy etap mo偶na wymieni膰 wypraw臋 Francisa Drake鈥檃, kt贸r膮 odby艂 na Polecenie El偶biety I Tudor. Wyruszy艂 w 1577 roku z Anglii na okr臋cie Golden Hind (Z艂ota 艁ania) w kierunku Ameryki P贸艂nocnej.

Celem wyprawy by艂o spl膮drowanie Hiszpa艅skich osad ze z艂ota i srebra. Drake osi膮gn膮艂 sukces, nadszarpuj膮c Hiszpa艅ski monopol. Co wi臋cej, podr贸偶 zako艅czy艂a si臋 op艂yni臋ciem ca艂ej kuli ziemskiej. Podczas dalszej podr贸偶y w 1579 roku op艂yn膮艂 Ocean Spokojny, kt贸ry w贸wczas by艂 znany tylko Hiszpanom i Portugalczykom.

Kolejnym wa偶nym punktem podr贸偶y Drake鈥檃 by艂o natkni臋cie si臋 na wysp臋 Moluki, znanej r贸wnie偶 jako Wyspy Korzenne w drodze do Indii Wschodnich. Dokona艂 tam wymiany z su艂tanem Baabullah Datu Syah (znanym jako聽w艂adca 72 wysp).聽W zamian za len, z艂oto i srebro uda艂o mu si臋 zdoby膰 du偶膮 ilo艣膰 egzotycznych przypraw, w tym go藕dziki i ga艂ki muszkato艂owe.

Podr贸偶nicy nie zdawali sobie sprawy, 偶e pozyskane dobra b臋d膮 mia艂y tak ogromn膮 warto艣膰 w ojczystym kraju.3 Drake z za艂og膮 powr贸ci艂o do Anglii w 1580 roku, staj膮c si臋 bohaterami narodowymi. Ostatecznie wyprawa przynios艂a Anglii ogromn膮 ilo艣膰 pieni臋dzy, a inwestorzy otrzymali zwrot w wysoko艣ci oko艂o 5000 procent.4

Os艂abienie Hiszpa艅skiej floty (1588 鈥 1594 r.)

Drugie zdarzenie, kt贸re pozwoli艂o na to by Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska powsta艂a by艂a kl臋ska Hiszpa艅skiej Armady (lub Wielkiej Armady, hiszp. Grande y Felic铆sima Armada) w 1588 roku, kt贸ra mia艂a wsparcie Portugalskich okr臋t贸w. Zdobyte w ten spos贸b wrogie okr臋ty i 艂adunki umo偶liwi艂y angielskim 偶eglarzom podr贸偶owanie po 艣wiecie w poszukiwaniu bogactw5.

Zdobyte zasoby pozwoli艂y r贸wnie偶 na kolejn膮 pr贸b臋 os艂abienia monopolu konkurencyjnych pa艅stw.聽Londy艅scy kupcy z艂o偶yli stosown膮 petycj臋 do kr贸lowej El偶biety I, kt贸ra dotyczy艂a przyzwolenia na wyp艂yni臋cie na Ocean Indyjski6. Celem by艂o zadanie decyduj膮cego ciosu hiszpa艅skiemu i portugalskiemu monopolowi na handel dalekowschodni7.

Kr贸lowa wyrazi艂a zgod臋 na wypraw臋 i 10 kwietnia 1591 r. James Lancaster na galeonie Edward Bonaventure wraz z dwoma innymi statkami, finansowanymi przez聽firm臋 Levant Company, wyp艂yn臋li z dystryktu Torbay. Przep艂yn臋li obok Przyl膮dka Dobrej Nadziei, staj膮c si臋 pierwsz膮 udan膮 angielsk膮 wypraw膮 do Indii przez ten przyl膮dek8 9. Po op艂yni臋ciu kolejnego Przyl膮dka Komoryn na P贸艂wysep Malajski polowali tam na hiszpa艅skie i portugalskie statki. Ostatecznie powr贸cili do Anglii w 1594 roku.10

Os艂abienie Portugalskiej floty (1592 r.)

Najwi臋ksz膮 zdobycz膮, kt贸ra o偶ywi艂a angielski handel, by艂o przej臋cie du偶ego portugalskiego statku Madre de Deus. Dokonali tego sir Waltera Raleigha i hrabiego Cumberland w bitwie pod Flores 13 sierpnia 1592 roku.11 Kiedy okr臋t zosta艂 zacumowany w angielskim mie艣cie Dartmouth, by艂 najwi臋kszym statkiem, jaki kiedykolwiek widziano w Anglii.

Okr臋t zosta艂 przej臋ty z drogocennym 艂adunkiem, w sk艂ad kt贸rego wchodzi艂y: klejnoty, per艂y, z艂ote i srebrne monety, ambra, tkaniny, gobeliny, pieprz, go藕dziki, cynamon, ga艂ka muszkato艂owa, czerwonym barwnikiem koszenil膮 i hebanem.12 Niemniej cenny by艂 podr臋cznik zawieraj膮cy istotne informacje na temat szlak贸w handlowych Portugalskiej floty do Chin, Indii i Japonii.13

Jak powsta艂a Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska? (1599 鈥 1600 r.)

W 1599 r. odby艂o si臋聽spotkanie wp艂ywowych kupc贸w i odkrywc贸w. Celem spotkania by艂o om贸wienie kwestii potencjalnego przedsi臋wzi臋cia w Indiach Wschodnich. Przedsi臋wzi臋cie mia艂o by膰 realizowane na mocy kr贸lewskiego przywileju.14

Tabela przedstawia uczestnik贸w spotkania wraz z ich p贸藕niejszymi funkcjami w Brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej.15

Kto?Zajmowane stanowisko w EICOpis cz艂onka spotkania
Ralph Fitchdoradcabrytyjski podr贸偶nik, kupiec oraz kronikarz, kt贸ry odwiedzi艂 Mezopotami臋, Zatok臋 Perks膮, Ocean Indyjski, Azj臋 Po艂udniow膮 oraz azj臋 Po艂udniowo- Wschodni膮,
Sir James Lancasterg艂贸wny dyrektorangielski korsarz oraz kupiec.
Stephen Soameprzewodnicz膮cy spotkania, inwestorkupiec, w艂a艣ciciel ziemski, polityk, 贸wczesny burmistrz Londynu.
Thomasa Smythepierwszy gubernator kompaniiangielski kupiec, polityk, administrator kolonialny oraz skarbnik Kompanii Wirgi艅skiej (1609-1620). Jego ojciec by艂 za艂o偶ycielem Levant Company,
Sir John Wolstenholmejeden z za艂o偶ycielijeden z najbogatszych kupc贸w w Londynie, odkrywca oraz kolonizator.
Richard Hakluytdoradcapisarz, zas艂yn膮艂 z pisania o 偶eglugach i odkryciach narodu angielskiego.
Kilku marynarzy, kt贸ry s艂u偶yli z Drek鈥檌em i Raleighem16

W dniu 22 wrze艣nia 1599 grupa postanowi艂a wcieli膰 w 偶ycie planowan膮 podr贸偶 do Indii Wschodnich. Razem uda艂o im si臋 zebra膰 fundusze w kwocie 30聽133 funt贸w, co aktualnie stanowi kwot臋 ponad 4 milion贸w funt贸w.17 18 Jednak偶e kwota by艂a zbyt niska na tak kosztowne przedsi臋wzi臋cie, wi臋c postanowili zwr贸ci膰 si臋 do kr贸lowej o wsparcie projektu.19 Chocia偶 pr贸ba nie zako艅czy艂a si臋 sukcesem, grupa wsp贸lnik贸w kontynuowa艂a gromadzenie funduszy na wypraw臋. Zgromadzone fundusze pozwoli艂y na kupno statk贸w oraz zwi臋kszeniem kwoty inwestycji do 68聽373 funt贸w.

Dopiero rok p贸藕niej, 31 grudnia 1600 roku kompania wschodnioindyjska o pierwotnej nazwie 鈥濭overnor and Company of Merchants of London鈥20 otrzyma艂a przychyln膮 odpowied藕 od kr贸lowej, kt贸ra przyzna艂a im 鈥瀝oyal charter鈥, czyli statut monopolisty na handel ze wszystkimi krajami na wsch贸d od Przyl膮dka Dobrej Nadziei i na zach贸d od Cie艣niny Magellana na okres 5 lat.21聽W konsekwencji ka偶dy handlarz bez licencji od sp贸艂ki podlega艂 konfiskacie statk贸w wraz z 艂adunkiem (z czego po艂owa trafia艂a do korony, a druga po艂owa do sp贸艂ki) oraz ka偶e wi臋zienia.22

Ci臋偶kie pocz膮tki i niestandardowe rozwi膮zanie

Nowa Angielska sp贸艂ka nie by艂a zagro偶ona konkurencj膮 swoich rodak贸w. Jednak偶e musia艂a stawi膰 czo艂a wci膮偶 silnej konkurencji ze strony Hiszpan贸w i Portugalczyk贸w, kt贸rzy mieli ju偶 plac贸wki handlowe w Indiach. Dodatkowo w 1602 roku do rywalizacji do艂膮czy艂a Holenderska Kompania Wschodnioindyjska.

Pocz膮tkowo Kompania nie mia艂a zbyt wiele pieni臋dzy. Nie by艂a w stanie p艂aci膰 wystarczaj膮co du偶o swoim pracownikom za tak niebezpieczn膮 prac臋. Natomiast postanowi艂a zapewni膰聽inne zach臋ty, przyk艂adowo sp贸艂ka zezwala艂a swoim pracownikom na prywatny handel (na boku).

鈥濼膮 zach臋t膮 by艂o handlowanie za granic膮 dla w艂asnego prywatnego interesu. [鈥 Pracownicy Kompanii Wschodnioindyjskiej handlowali zar贸wno w ramach zasad przyznanych przez Kompani臋, jak i poza nimi. By艂o tak wiele okazji do oszustw i przemytu. Pomy艣lmy o bi偶uterii, kt贸ra jest bardzo ma艂膮 i bardzo drog膮 rzecz膮, kt贸r膮 mo偶na 艂atwo ukry膰鈥.

Emily Erikson

Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska, hierarchia

Kompania spopularyzowa艂a wiele cech charakterystycznych dla wsp贸艂czesnej korporacji. Mianowicie, Kompania jako sp贸艂ka akcyjna gromadzi艂a kapita艂 poprzez publiczn膮 sprzeda偶 akcji. Warto wspomnie膰, 偶e by艂a to najd艂u偶ej dzia艂aj膮ca i najwi臋ksza sp贸艂ka akcyjna, jaka kiedykolwiek istnia艂a.

Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska by艂a zarz膮dzana przez gubernatora, pierwszym zasiadaj膮cym na tym stanowisku by艂 Thomas Smythe, kt贸rego aktualnie mo偶na by nazwa膰 prezesem. Nast臋pnym w hirahii by艂 komitet sk艂adaj膮cy si臋 z 24 dyrektor贸w (w tym Jamesa Lancastera), kt贸rzy tworzyli trybuna艂 dyrektor贸w, aktualnie nazwaliby艣my to stanowisko zarz膮dem. Ich zdaniem by艂o raportowanie do trybuna艂u w艂a艣cicieli (aktualnie nazywamy to stanowisko rad膮 nadzorcz膮). W przeciwie艅stwie do dzisiejszych stosunkowo pow艣ci膮gliwych posiedze艅 zarz膮d贸w korporacji, spotkania Kompanii Wschodnioindyjskiej by艂y hucznymi wydarzeniami, w kt贸rych uczestniczy艂y setki akcjonariuszy.

Zgodnie z tradycj膮, pocz膮tkowo interesy prowadzono w budynku Nags Head Inn, naprzeciwko ko艣cio艂a St Botolph鈥檚 w Bishopsgate. W p贸藕niejszych latach siedziba zosta艂a przeniesiona do East India House na Leadenhall Street.

Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska, najwa偶niejsze wyprawy (1601 鈥 1616 r.)

Sir James Lancaster dowodzi艂 pierwszym rejsem Kompanii Wschodnioindyjskiej w 1601 roku na pok艂adzie Red Dragon.23 W nast臋pnym roku, w Cie艣ninie Malakka, Lancaster przej膮艂 drogocenny, wa偶膮cy 1200 ton portugalski okr臋t聽Sao聽Thome, przewo偶膮cy pieprz i przyprawy. 艁upy pozwoli艂y podr贸偶nikom na za艂o偶enie dw贸ch faktorii 鈥 jednej w Bantam na Jawie, a drugiej na Molukach (Wyspach Korzennych).24

Kompania Wschodnioindyjska statek red dragon
Okr臋t Red Dragon

Powr贸cili do Anglii w 1603 roku, po 艣mierci kr贸lowej El偶biety I. Lancaster zosta艂 pasowany na rycerza przez nowo wybranego kr贸la Jakuba I za zas艂ugi zdobyte w wyprawie.25 W tym czasie wojna z Hiszpani膮 dobieg艂a ko艅ca, ale firma z zyskiem prze艂ama艂a hiszpa艅sko-portugalski duopol. Otworzy艂o to nowe horyzonty przed Anglikami.26

W marcu 1604 r. Sir Henry Middleton dowodzi艂 drug膮 podr贸偶膮 Kompanii. Genera艂 William Keeling, kapitan podczas drugiego rejsu, poprowadzi艂 trzeci rejs na pok艂adzie okr臋tu Red Dragon w latach 1607-1610. Towarzyszy艂y mu dwa okr臋ty Hector dowodzony przez kapitana Williamem Hawkins鈥檈m oraz Consentem dowodzonym przez Kapitana Davida Middletona27.

Tabela przedstawia wyprawy, jakie odby艂a Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska na przestrzeni lat 1603 鈥 1616.

RokStatkica艂kowita zainwestowana kwota (拢)Wys艂any kruszec (拢)Wys艂any towar (拢)Statki I zapasy (拢)Dodatkowe informacje
1603360,45011,160聽1,14248,140
1606358,50017,6007,28028,620
1607238,00015,0003,40014,600statki zaginione
1608113,7006,0001,7006,000
1609382,00028,50021,30032,000
1610471,58119,20010,08142,500
1611476,35517,67510,00048,700
161217,2001,2506505,300
16138272,54418,81012,446
1614827254413,94223,000
1615627254426,66026,065
1616727254452,08716,506
Tabela stworzona na podstawie: J. Mill, The History of British India, Baldwin, Cradock, and Joy, Londyn 1817, s. 15-18
Zale偶nie od 藕r贸de艂 jest rozbie偶no艣膰 w datach wypraw. Prawdopodobnie wynika to z faktu, 偶e wyprawy mia艂y kilka punkt贸w przestankowych oraz okr臋ty rozdziela艂y si臋 w trakcie podr贸偶y.

Rosn膮ca si艂a Holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej pocz膮tkowo powodowa艂a trudno艣ci w handlu przyprawami. Jednak偶e Brytyjskiej sp贸艂ce uda艂o si臋 otworzy膰 faktori臋 w miejscowo艣ci Bantam (lub聽Banten) na wyspie Jawa. Import pieprzu z wyspy pozosta艂 wa偶n膮 cz臋艣ci膮 handlu firmy przez dwadzie艣cia lat. Faktoria w Bantam zosta艂a zamkni臋ta dopiero w 1683 roku.

Angielscy handlowcy cz臋sto walczyli ze swoimi holenderskimi i portugalskimi odpowiednikami na Oceanie Indyjskim. Firma odnios艂a znacz膮ce zwyci臋stwo nad Portugalczykami w bitwie pod Swally w 1612 r. Zwyci臋stwo pozwoli艂o zaj膮膰 tereny na przycz贸艂ek w Indiach kontynentalnych, z oficjaln膮 zgod膮 zar贸wno ze strony Wielkiej Brytanii, jak i Imperium Mogo艂贸w.28

Handel w Indiach Wschodnich nap臋dza艂 kultur臋 konsumpcyjn膮

Wielu historyk贸w uwa偶a, 偶e Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska przyczyni艂a si臋 do powstania kultury konsumpcjonizmu. Na przyk艂ad przed powstaniem EIC wi臋kszo艣膰 ubra艅 w Anglii by艂a wykonana z we艂ny i zaprojektowana z my艣l膮 o trwa艂o艣ci, a nie modzie. Zacz臋艂o si臋 to jednak zmienia膰, gdy brytyjskie rynki zosta艂y zalane niedrogimi, pi臋knie tkanymi bawe艂nianymi materia艂ami z Indii. Co istotne ka偶dy region kraju produkowa艂 tkaniny w r贸偶nych kolorach i wzorach. Kiedy pojawia艂 si臋 nowy wz贸r, nagle stawa艂 si臋 modny na ulicach Londynu.

鈥濸ojawi艂a si臋 mo偶liwo艣膰 bycia聽禄we w艂a艣ciwym stylu芦, kt贸ra wcze艣niej nie istnia艂a鈥 [鈥 鈥濿ielu historyk贸w uwa偶a, 偶e jest to pocz膮tek kultury konsumpcyjnej w Anglii. Po sprowadzeniu towar贸w bawe艂nianych wprowadzono now膮 dynamik臋 tego, co by艂o popularne鈥.

Emily Erikson

Przycz贸艂ek w Indiach (1608 鈥 1615 r.)

Wschodnioindyjska Kompania Handlowa w Surat
Fort Brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej w Surat, Indie 1608 r.

Pierwsze statki sp贸艂ki zacumowa艂y w miejscowo艣ci Surat w stanie Gujarat w 1608 roku.29 Imponuj膮ce zyski, jakie zanotowa艂a Kompania Wschodnioindyjska po przybyciu do Indii, zwr贸ci艂a uwag臋 kr贸la Jakuba I. W celu zwi臋kszenia swoich zysk贸w planowa艂 przyzna膰 licencje subsydiarne innym Angielskim sp贸艂k膮 handlowym. Jednak Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska otrzyma艂a ostatecznie sw贸j statut monopolisty na czas nieokre艣lony. Jednak偶e dokument zawiera艂 zastrze偶enie informuj膮ce, 偶e jej przywileje zostan膮 wycofane, je艣li handel b臋dzie nierentowny przez trzy kolejne lata.

EIC nie pr贸偶nowa艂a i otworzy艂a dwie faktorie. Pierwsz膮 otworzy艂a w 1611 roku w Masulipatnam na wybrze偶u Andhra w Zatoce Bengalskiej. Natomiast drug膮 w 1615 roku w miejscowo艣ci Surat.30 31

W 1615 r.聽Kr贸l Szkocji, Anglii oraz Irlandii Jakub I Stuart聽nakaza艂 Sir Thomasowi Roe z艂o偶y膰 wizyt臋 cesarzowi Mogo艂贸w Nur-ud-dina Salima Jahangira (panuj膮cego w latach 1605-1627). Celem wizyty by艂o podpisanie traktatu handlowego, kt贸ry da艂by firmie wy艂膮czne prawa do osiedlania i zak艂adania faktorii w Surat i innych obszarach. W zamian firma oferowa艂a dostarczanie cesarzowi towar贸w i rarytas贸w z rynku europejskiego. Misja ta zako艅czy艂a si臋 sukcesem, a cesarz Mogo艂贸w Jahangir wys艂a艂 list do Jakuba I za po艣rednictwem Sir Thomasa Roe:32

鈥濶a podstawie zapewnienia o waszej kr贸lewskiej mi艂o艣ci wyda艂em og贸lny rozkaz wszystkim kr贸lestwom i portom moich zwierzchnik贸w, aby przyj臋li wszystkich kupc贸w narodu angielskiego jako poddanych mojego przyjaciela; aby w jakimkolwiek miejscu zdecyduj膮 si臋 mieszka膰, mogli cieszy膰 si臋 swobodn膮 wolno艣ci膮 bez 偶adnych ogranicze艅- W jakimkolwiek porcie przyb臋d膮, ani Portugalia, ani nikt inny nie o艣mieli si臋 zak艂贸ca膰 ich spokoju- a w jakimkolwiek mie艣cie b臋d膮 mieszka膰, rozkaza艂em wszystkim moim gubernatorom i kapitanom, aby dali im wolno艣膰 odpowiadaj膮c膮 ich w艂asnym pragnieniom; sprzedawa膰, kupowa膰 i przewozi膰 do swojego kraju wed艂ug w艂asnego uznania.

Na potwierdzenie naszej uczciwej przyja藕ni pragn臋, aby Wasza Kr贸lewska Mo艣膰 rozkaza艂 swoim kupcom przywie藕膰 statkami wszelkiego rodzaju wspania艂o艣ci i bogate towary nadaj膮ce si臋 do mojego pa艂acu i aby艣cie raczyli wysy艂a膰 mi swoje kr贸lewskie listy przy ka偶dej okazji, abym m贸g艂 cieszy膰 si臋 waszym zdrowiem i pomy艣lno艣ci膮, aby nasza przyja藕艅 by艂a wymienna i wieczna鈥

Nuruddin Salim Jahangir, List do Jakuba I.

Mogo艂owie (Wielcy Mogo艂owie) dynasta pochodzenia turecko-mongolskiego rz膮dz膮ca w p贸艂nocnych Indiach.

Dalsza ekspansja (1647 鈥 1670 r.)

Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska korzystaj膮c z patronatu cesarza Mogo艂贸w, wkr贸tce rozszerzy艂a swoj膮 dzia艂alno艣膰 handlow膮. W konsekwencji przy膰mi艂a portugalsk膮 Estado da 脥ndia (nazwa by艂ej kolonii portugalskiej na wybrze偶u zachodnim Indii), kt贸ra za艂o偶y艂a bazy w Goa, Chittagong i Bombaju 鈥 Portugalia odst膮pi艂a Bombaj w p贸藕niejszych latach na rzecz Anglii jako cz臋艣膰 posagu Katarzyny Bragan莽a (Katarzyny Braganza) po jej 艣lubie z kr贸lem Karolem II.聽Do 1647 r. firma posiada艂a 23 faktorie i osady w Indiach.33

W 1668 r. Wielka Brytania przekaza艂a EIC Bombaj, kt贸ry otrzyma艂a od Portugalii, a w 1690 r.34聽sp贸艂ka rozpocz臋艂a dzia艂alno艣膰 w Kalkucie. G艂贸wnymi faktoriami sta艂y si臋 otoczone murami forty 鈥 Fort William w Bengalu, Fort St George w Madrasie i Bombay Castle.

Kr贸lestwo Anglii dba艂o o dobre relacje z Mogo艂ami, czego wynikiem by艂o ca艂kowite zniesienie c艂a dla Angielskich kupc贸w z regionu Bengalu w 1717 r. Podstawowymi ga艂臋ziami dzia艂alno艣ci firmy by艂y w贸wczas bawe艂na, jedwab, barwnik indygo, saletra i herbata.

Konkurencja mi臋dzy Kompaniami Handlowymi

G艂贸wnym rywalem Brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej by艂a Kompania Holenderska, kt贸ra r贸wnie偶 ros艂a w si艂臋 i rozszerzy艂a sw贸j monopol na handel przyprawami w Cie艣ninie Malakka, wygrywaj膮c rywalizacj臋 z Portugalczykami w latach 1640-1641. Wraz z ograniczaniem wp艂yw贸w Portugalskiej i Hiszpa艅skiej kompanii w tym regionie zwi臋kszy艂a si臋 intensywno艣膰 konkurencji Brytyjskiej i Holenderskiej kompanii, co doprowadzi艂o do co najmniej czterech wojen angielsko-holenderskich w latach:35

  • 1652-1654,
  • 1665-1667,
  • 1672-1674,
  • 1780-1784.

W ci膮gu pierwszych dw贸ch dekad XVII wieku Holenderska Kompania Wschodnioindyjska by艂a najbogatsz膮 sp贸艂k膮 handlow膮 na 艣wiecie.Zatrudnia艂a 50 000 pracownik贸w i dysponowa艂a prywatn膮 flot膮 200 statk贸w. Specjalizowa艂a si臋 w handlu przyprawami i dawa艂a swoim akcjonariuszom dywidend臋 w wysoko艣ci 40% rocznie.36

Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska zaciekle rywalizowa艂a z Holendrami i Francuzami w XVII i XVIII wieku o przyprawy z Wysp Korzennych. Niekt贸re przyprawy, takie jak ga艂ka muszkato艂owa i go藕dziki, mo偶na by艂o w贸wczas znale藕膰 tylko na tych wyspach. Zyski z jednego rejsu mog艂y si臋ga膰 nawet 400 procent.37

Pr贸cz konkurencji z innych kraj贸w sp贸艂ka otrzyma艂a konkurenta z w艂asnego podw贸rka. W 1635 r.聽Karol I Stuart przyzna艂 licencj臋 handlow膮 Sir Williamowi Courteen. Licencja zezwala艂a rywalizuj膮cemu stowarzyszeniu Courteen鈥檃 na handel ze Wschodem w dowolnym miejscu, w kt贸rym Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska nie by艂a obecna.38聽Oczywi艣cie konkurencja odbywa艂a si臋 pod wzgl臋dem wypracowanego zysku. Firmy dzia艂a艂y na innych terenach oraz nie prowadzi艂y ze sob膮 walk zbrojnych.

W ustawie maj膮cej na celu wzmocnienie uprawnie艅 EIC kr贸l Karol II Stuart przyzna艂 Kompanii Wschodnioindyjskiej (w serii pi臋ciu ustaw oko艂o 1670 r.) prawa do autonomicznych przywilej贸w terytorialnych, bicia monet, dowodzenia fortecami i wojskami oraz zawierania sojuszy, prowadzenia wojen i zawierania pokoju, a tak偶e sprawowania jurysdykcji cywilnej i karnej nad nabytymi obszarami.39

Nieudana ekspansja na Japoni臋 (1613 鈥 1623 r.)

Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska Japonia
Spotkanie Wiliama Adamsa z Ieyasu Tokugawa, 1600 r.

W 1613 roku, podczas rz膮d贸w Hidetady Tokugawy do Japonii przyby艂 pierwszy brytyjski statek, Clove, pod dow贸dztwem kapitana Johna Sarisa. Saris by艂 g艂贸wnym dyrektorem faktorii EIC na Jawie i z pomoc膮 Williama Adamsa, pierwszego brytyjskiego 偶eglarza, kt贸ry przyby艂 do Japonii w 1600 roku, by艂 w stanie uzyska膰 pozwolenie od w艂adcy na za艂o偶enie domu handlowego w Hirado na japo艅skiej wyspie Kyushu:

鈥濽dzielamy wolnej licencji poddanym Kr贸la Wielkiej Brytanii, Sir Thomasa Smythe鈥檃, Gubernatora Kompanii Wschodnioindyjskich Kupc贸w i Poszukiwaczy Przyg贸d, na zawsze bezpieczne przybycie do kt贸regokolwiek z naszych port贸w naszego Cesarstwa Japonii z ich statkami i towarami, bez 偶adnych przeszk贸d dla nich lub ich towar贸w, oraz na przebywanie, kupowanie, sprzedawanie i handel wymienny zgodnie z ich w艂asnymi zwyczajami ze wszystkimi narodami, na pozostanie tutaj tak d艂ugo, jak uznaj膮 to za dobre, i na odej艣cie wed艂ug w艂asnego uznania鈥.40

Hidetada Tokugawa

Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska nie mog膮c pozyska膰 surowego japo艅skiego jedwabiu na eksport do Chin oraz przez ograniczenie ich obszaru handlowego do Hirado i Nagasaki od 1616 roku, zamkn臋艂a swoje faktorie w 1623 roku.41

Niewolnictwo (1621鈥1834 r.)

Archiwa Kompanii Wschodnioindyjskiej sugeruj膮, 偶e jej zaanga偶owanie w handel niewolnikami rozpocz膮艂 si臋 w 1684 r. Kapitan Robert Knox otrzyma艂 rozkaz zakupu i przetransportowania 250 niewolnik贸w z Madagaskaru na 艢wi臋t膮 Helen臋.42 Wed艂ug Encyklopedii Britannica Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska zacz臋艂a wykorzystywa膰 niewolnik贸w w Azji we wczesnych latach dwudziestych XVI wieku 43. Natomiast wed艂ug ksi膮偶ki 鈥濫uropean Slave Trading in the Indian Ocean, 1500鈥1850鈥 autorstwa Richarda Allena w 1621 roku.44

Ostatecznie firma zako艅czy艂a handel w 1834 roku po licznych gro藕bach prawnych ze strony pa艅stwa brytyjskiego i Kr贸lewskiej Marynarki Wojennej Afryki Zachodniej, kt贸ra odkry艂a, 偶e kilka statk贸w zawiera艂o dowody nielegalnego handlu.45

Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska i handel saletr膮 (1672 r.)

Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska zajmowa艂a si臋 r贸wnie偶 handlem saletr膮, a osob膮 za to odpowiedzialn膮 by艂 Sir John Banks, biznesmen z Kent. Swoj膮 karier臋 rozpocz膮艂 w syndykacie organizuj膮cym kontrakty na zapotrzebowanie marynarki wojennej. Wiedzia艂, 偶e Samuel Pepys i John Evelyn zgromadzili znaczn膮 fortun臋 na kontraktach z marynark膮 wojenn膮 poprzez handel z pa艅stwami na wschodnim azjatyckim wybrze偶u Morza 艢r贸dziemnego (zwanym Lewant) oraz w Indiach.

Banks zosta艂 dyrektorem EIC, a nast臋pnie awansowa艂 na gubernatora. W 1672 roku zawar艂 kontrakt na 30 000 funt贸w z Brytyjsk膮 Marynark膮 wojenn膮 na import saletry. Saletra jest znana r贸wnie偶 jako azotan potasu, podstawowy sk艂adnik prochu strzelniczego. By艂a sprzedawana kr贸lowi po cenie aukcyjnej, gdzie licytacja mog艂a trwa膰 tak d艂ugo, jak d艂ugo 艣wieca o d艂ugo艣ci cala pozostawa艂a zapalona.46

W 1673 r. Banks z powodzeniem wynegocjowa艂 kolejny kontrakt dla sp贸艂ki na 700 ton saletry za 37 000 funt贸w. Popyt ze strony si艂 zbrojnych by艂 tak du偶y, 偶e w艂adze czasami przymyka艂y oko na nieopodatkowan膮 sprzeda偶. Jeden z gubernator贸w firmy powiedzia艂 nawet w 1864 roku, 偶e 鈥瀢ola艂by mie膰 produkowan膮 saletr臋 ni偶 naliczany podatek od soli.鈥47

Konflikt Angielsko Mogolski (konflikt Child鈥檃 1686鈥1690 r.)

Eskalacja konfliktu EIC z Mogo艂ami spowodowa艂y zablokowanie dostaw do angielskiego fortu w Bombaju. Na skutek odci臋cia od zapas贸w po roku w forcie wybuch艂a kl臋ska g艂odu, kt贸ra wymusi艂a kapitulacj臋.

W 1690 roku brytyjscy wys艂annicy przybyli na dw贸r Aurangzeba z pro艣b膮 o u艂askawienie i odnowienie umowy handlowej. Zostali zmuszeni do pok艂onu przed cesarzem, zap艂acenia grzywny w wysoko艣ci 1 500 000 rupii i zobowi膮zania si臋 do lepszego post臋powania w przysz艂o艣ci. Ostatecznie cesarz Aurangzeb nakaza艂 swojemu admira艂owi Qasim Jakut Chan zniesienie obl臋偶enia Bombaju i pozwolenie sp贸艂ce na ponowne osiedlenie si臋聽w Bombaju i za艂o偶enie bazy w Kalkucie.48

Piracki incydent z konwojem Mogo艂贸w (1695 r.)

British East India-Company piraci
Spotkanie kapitana Every鈥檃 z wnuczk膮 cesarza po zdobyciu przez niego statku Gang-i-Sawai w 1695 r.

We wrze艣niu 1695 r.聽kapitan Henry Every, angielski pirat聽na pok艂adzie Fancy, dotar艂 do cie艣niny Bab-el-Mandeb, gdzie po艂膮czy艂 si艂y z pi臋cioma innymi pirackimi kapitanami. Celem pirat贸w by艂o zaatakowanie indyjskiej floty powracaj膮cej z corocznej pielgrzymki do Mekki. Indyjska flota obejmowa艂a za艂adowany skarbami okr臋t Ganj-i-Sawai oraz eskort膮 w postaci okr臋tu Fateh Muhammed. Okr臋t Ganj-i-Sawai uwa偶any za najwi臋kszy we flocie Mogo艂贸w i najwi臋kszy statek p艂ywaj膮cy na Oceanie Indyjskim.

Okr臋ty Mogo艂贸w zosta艂y zauwa偶one, gdy przep艂ywa艂y przez cie艣nin臋 w drodze do Surat. Piraci podj臋li po艣cig i kilka dni p贸藕niej dogonili eskortuj膮cy okr臋t Fateh Muhammed. Na okr臋cie napotkali niewielki op贸r i zrabowali oko艂o 40 000 funt贸w srebra.49

Po艣cig jednak nie zako艅czy艂 si臋 na mniejszym okr臋cie eskortuj膮cym, Piraci podj臋li po艣cig za Ganj-i-Sawai. Zdo艂ali opanowa膰 okr臋t pomimo silnego oporu. Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska podaje w swoich 藕r贸d艂ach, 偶e okr臋t nie tylko przewozi艂 ogromne bogactwa, ale r贸wnie偶 krewnego wezyra Asada Khana. Niekt贸rzy sugeruj膮, 偶e by艂a to jego c贸rka.

Podsumowuj膮c, 艂upy z Ganj-i-Sawai mia艂y 艂膮czn膮 warto艣膰 od 325 000 do 600 000 funt贸w, w tym 500 000 sztuk z艂ota i srebra. Co wi臋cej, rabunek ten jest znany jako najzamo偶niejszy statek kiedykolwiek zdobyty przez pirat贸w.50

Konsekwencje pirackiego incydentu

Kiedy wiadomo艣膰 dotar艂a do Anglii, wywo艂a艂a oburzenie. W celu z艂agodzenia wra偶liwej sytuacji z Aurangzebem Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska obieca艂a wyp艂aci膰 wszelkie odszkodowania finansowe. Natomiast Parlament og艂osi艂 pirat贸w 鈥瀢rogami ludzko艣ci鈥 (艂ac. 鈥瀐ostis humani generis鈥).

W po艂owie 1696 r. rz膮d wyznaczy艂 500 funt贸w nagrody za g艂ow臋聽Every鈥檃. Natomiast ka偶dy, kto wyjawi艂 miejsce pobytu pirata,聽m贸g艂 liczy膰 na u艂askawienie (dotyczy艂o to pirat贸w, kt贸rzy byli wieszanie za swoj膮 profesj臋). By艂a to pierwsza og贸lno艣wiatowa ob艂awa w historii.51

Oczywi艣cie grabie偶 statku z bogactwami聽Aurangzeba聽mia艂a powa偶ne konsekwencje dla Angielskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej. W艣ciek艂y cesarz聽Aurangzeb聽rozkaza艂 swoim dow贸dc膮聽Sidi聽Yaqubowi聽i聽Nawabowi聽Daud聽Khanowi zaatakowa膰 i zamkn膮膰 cztery faktorie Kompanii w Indiach. Natomiast personel zosta艂 uwi臋ziony. Zostali niemal zlinczowani przez w艣ciek艂y t艂um Mogo艂贸w, obwiniaj膮cych ich za grabie偶 dokonan膮 przez pirat贸w. Ponadto zagrozi艂, 偶e po艂o偶y kres wszelkiemu angielskiemu handlowi w Indiach. Aby udobrucha膰 cesarza聽Aurangzeba, a w szczeg贸lno艣ci jego wielkiego wezyra聽Asada聽Khana, parlament zwolni艂聽Every鈥檃 ze wszystkich u艂askawie艅聽i amnestii.52

Ostatecznie kapitan Henry聽Every聽nigdy nie zosta艂 schwytany i powieszony za zwoje czyny,聽a historycy do dzi艣 spieraj膮 si臋, jakie by艂y dalsze losy pirata.

Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska i pierwsza wojna opiumowa (1839 -1842 r.)

brytyjska kompania wschodnioindyjska wojna opiumowa
98 pu艂k pieszy podczas ataku na Chin-Kiang-Foo, 21 lipca 1842 r.

Chiny od zawsze by艂y krajem zamkni臋tym, tym samym b臋d膮c atrakcyjnym rynkiem wymiany. Dynastia Qing panuj膮ca w Chinach ograniczy艂a handel zagraniczny wy艂膮cznie do kilku organizacji, kt贸rymi zarz膮dza艂a. Sp贸艂ki takie jak kompania wschodnioindyjska mia艂a mo偶liwo艣膰 nabycia chi艅skich produkt贸w tylko i wy艂膮cznie za srebro, na kt贸rym zale偶a艂o cesarzowi. Jednak zyski z takiej wymiany by艂y bardzo niskie.

W latach 70. XIX wieku postanowiono wykorzysta膰 korupcj臋 rz膮dz膮c膮 w pa艅stwie, aby wymienia膰 towary w zamian za opium. Pomimo zdelegalizowania handlu opium w 1796 i zaostrzeniu delegalizacji w 1800 roku, przez dynasti臋 Qing. Narkotyk by艂 dostarczany w du偶ych ilo艣ciach oraz powodowa艂 liczne przypadki uzale偶nienia od opioid贸w w chi艅skim spo艂ecze艅stwie w 1820 roku.

Qing widz膮c problem uzale偶nienia, kt贸re niszczy jego kraj oraz malej膮ce wp艂ywy do bud偶etu postanowi艂 zaprzesta膰 tego nielegalnego procederu. Rozkaza艂 wicekr贸lowi Lin Zexu zniszczenie skrzy艅 z opium znajduj膮cych si臋 w Brytyjskich faktoriach na terenie Chin. Na skutek tego rozkazu zosta艂o zniszczonych oko艂o 25 tysi臋cy skrzy艅 z opium. W konsekwencji doprowadzi艂o to do pierwszej wojny opiumowej w 1839 r.

Oczywi艣cie chi艅ska armia nie mia艂a szans z nowoczesn膮 armi膮 brytyjsk膮, co doprowadzi艂o do kl臋ski cesarza. Ostatecznie wojna zako艅czy艂a si臋 negocjacjami i podpisaniem traktatu nanki艅skiego w 1842 r. Na mocy traktatu Chiny musia艂y otworzy膰 pi臋膰 du偶ych port贸w dla europejskich kraj贸w, zlikwidowa膰 organizacje kupieckie zarz膮dzane przez Chiny, oraz odst膮pi膰 swoje terytorium w tym HongKong.53

Nazwa wojna opiumowa mo偶e by膰 myl膮ca, poniewa偶 to nie samo opium wywo艂a艂o konflikt. Chi艅czykom zale偶a艂o na dop艂ywie srebra do skarbca natomiast Brytyjczykom na zysku z tanio pozyskanych towar贸w.

Jak Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska ingerowa艂a w rz膮d Brytyjski?

Dobrobyt, jakim cieszyli si臋 oficerowie kompanii, pozwala艂 im na powr贸t do Wielkiej Brytanii jako zamo偶ni cz艂onkowie spo艂ecze艅stwa. Nast臋pnie budowali imponuj膮ce posiad艂o艣ci, zak艂adali biznesy, a tak臋 rozwijali karier臋 polityczn膮, cz臋sto zajmowali stanowiska w Izbie Gmin.

Firma rozwija艂a dzia艂alno艣膰 lobbingow膮 w angielskim parlamencie. Jednak偶e naciski ze strony ambitnych handlowc贸w i by艂ych wsp贸艂pracownik贸w firmy (nazywanych przez firm臋 intruzami), kt贸rzy chcieli za艂o偶y膰 prywatne firmy handlowe w Indiach, doprowadzi艂y do przyj臋cia ustawy deregulacyjnej w 1694 roku.54

Ustawa ko艅cz膮ca z monopolem EIC

Ustawa zezwala艂a ka偶dej angielskiej firmie na handel z Indiami, chyba 偶e zosta艂o to wyra藕nie zabronione przez ustaw臋 parlamentu. Ustawa uniewa偶nia艂a tym samym statut Brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej jako monopolisty, kt贸ry obowi膮zywa艂 przez prawie 100 lat. Kiedy to w 1697 r. uchwalono East India Company Act 1697 (9 Will. 3. c. 44 (Will. 3 jest skr贸tem od trzeciego parlamentu Wilhelma III)). Na mocy nowej ustawy powsta艂a nowa kompania do handlu wschodnioindyjskiego. Sp贸艂ka, oficjalnie zatytu艂owana English Company Trading to the East Indies mia艂a takie same prawa jak Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska.

Nowa sp贸艂ka zosta艂a wprowadzona na rynek z zabezpieczeniem w wysoko艣ci 2 milion贸w funt贸w gwarantowanym przez pa艅stwo.55 Pot臋偶ni akcjonariusze starej Kompanii szybko zainwestowali 315 000 funt贸w w now膮 sp贸艂k臋, tym samym staj膮c si臋 najwi臋kszymi akcjonariuszami. Obie firmy przez pewien czas walczy艂y ze sob膮, zar贸wno w Anglii, jak i w Indiach, o dominuj膮cy udzia艂 w handlu.56 Szybko okaza艂o si臋, 偶e w rzeczywisto艣ci pierwotna sp贸艂ka nie mia艂a praktycznie 偶adnej realnej konkurencji.

Ostatecznie sp贸艂ki po艂膮czy艂y si臋 w 1708 roku, na mocy tr贸jstronnej umowy obejmuj膮cej obie sp贸艂ki i pa艅stwo reprezentowane przez hrabiego聽Sidneya Godolphina.57 Nowa kompania nosi艂a nazw臋 United Company of Merchants of England Trading to the East Indies58 Zgodnie z tym porozumieniem, po艂膮czona sp贸艂ka po偶yczy艂a Skarbowi Pa艅stwa kwot臋 3 200 000 funt贸w. Natomiast sp贸艂ka otrzyma艂a wy艂膮czne przywileje handlowe i prawne na kolejne trzy lata, po czym sytuacja mia艂a zosta膰 poddana rozpatrzeniu.

Brytyjska kompania wschodnioindyjska odzyskuje monopol

W parlamencie trwa艂a nieustanna walka przez dziesi臋ciolecia mi臋dzy Kompani膮 a pozosta艂ymi cz艂onkami parlamentu. Spory obejmowa艂y g艂贸wnie autonomiczno艣膰 sp贸艂ki oraz przed艂u偶anie licencji na dotychczasowych prawach.

Oczywi艣cie EIC聽udawa艂o si臋 konsekwentnie przed艂u偶a膰 status sp贸艂ki. Przyk艂adowo otrzyma艂a przed艂u偶enie licencji w 1712 r. pomimo faktu, 偶e Wielka Brytania sp艂aci艂a swoje d艂ugi wzgl臋dem sp贸艂ki. Dzi臋ki temu do 1720 roku brytyjski import, kt贸ry w 15% pochodzi艂 z Indii,聽niemal w ca艂o艣ci przechodzi艂 przez sp贸艂k臋. Oczywi艣cie pot臋gowa艂o to jej wp艂yw w parlamencie. W 1730 roku licencja zosta艂a ponownie przed艂u偶ona do 1766 r.

Kolejne przed艂u偶enie nast膮pi艂o w 1742 roku, czyli przed ko艅cem up艂yni臋cia aktualnej licencji na wy艂膮czny handel. Decyzja parlamentu by艂a motywowana udzielon膮 po偶yczk膮 w wysoko艣ci 1 miliona funt贸w oraz konfliktem. W tym czasie dochodzi艂o do zaciek艂ej rywalizacji mi臋dzy Wielka Brytania i Francj膮, kt贸ra skutkowa艂a konfliktami zbrojnymi. W takiej sytuacji Wielka Brytania wola艂a nie traci膰 silnego militarnie sojusznika. Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska otrzyma艂a wtedy przed艂u偶enie licencji do 1783 roku.

Problem ustalenia w艂asno艣ci ziemskiej

W latach 1756-1763 wojna siedmioletnia skierowa艂a uwag臋 pa艅stwa na umocnienie i obron臋 swoich posiad艂o艣ci terytorialnych w Europie i Ameryce P贸艂nocnej.59 Jednak偶e lata prowadzonych wojen, rosn膮ca niezale偶no艣膰聽EIC oraz fakt, 偶e Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska dzia艂a艂a na mocy Korony Brytyjskiej zacz臋艂a rodzi膰 problemy co do w艂asno艣ci ziem zdobywanych przez sp贸艂k臋.

W 1757 r. urz臋dnicy prawni Korony wydali opini臋 zwan膮 鈥濸ratt-Yorke opinion鈥. Rozr贸偶nili w niej terytoria zamorskie nabyte na mocy prawa podboju od tych nabytych na mocy prywatnego traktatu. W opinii stwierdzono, 偶e chocia偶 Korona Wielkiej Brytanii cieszy艂a si臋 w艂adz膮 nad obydwoma terytoriami, tylko w艂asno艣膰 tych pierwszych nale偶a艂a do Korony (nabytych na mocy prywatnego).60

Jak Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska przerodzi艂a si臋 w 艣wiatowe imperium?

EIC zauwa偶y艂a, 偶e eliminacja konkurencji przynosi wiele korzy艣ci. Mo偶na do nich zaliczy膰 mniejsze zagro偶enie na wodach i l膮dach oraz uzale偶nienie Brytyjskiej Marynarki (a co za tym idzie ca艂ego kraju) od prywatnej sp贸艂ki handlowej.

Wojna siedmioletnia (1754 鈥 1763 r.)

Wojna siedmioletnia kompania wschodnioindyjska
Bitwa w zatoce Quiberon, dzie艅聽drugi, 1760 r.

Wielka Brytania by艂a jednym z g艂贸wnych uczestnik贸w wojny siedmioletniej, kt贸ra w rzeczywisto艣ci trwa艂a dziewi臋膰 lat, od 1754 do 1763 roku. Jednak dzia艂ania wojenne na arenie europejskiej z udzia艂em kraj贸w innych ni偶 Wielka Brytania i Francja rozpocz臋艂y si臋 w 1756 roku, st膮d nazwa 鈥瀢ojna siedmioletnia鈥. Wielka Brytania wysz艂a z wojny jako przoduj膮ca 艣wiatowa pot臋ga kolonialna. Zdoby艂a ca艂膮聽Now膮 Francj臋聽w Ameryce P贸艂nocnej, ko艅cz膮c rol臋 Francji jako pot臋gi kolonialnej.

Hiszpania na mocy 鈥paktu rodziny鈥 przyst膮pi艂a do sojuszu z Francj膮 w 1761 roku. Sojusz poskutkowa艂 utrat膮 g艂贸wnych Hiszpa艅skich port贸w w Hawanie na Kubie i Manili na Filipinach na rzecz Wielkiej Brytanii w 1762 roku. Wielka Brytania zgodzi艂a si臋 zwr贸ci膰 zdobyte porty w zamian za Hiszpa艅sk膮 Floryd臋.

Ostatecznie na mocy traktatu paryskiego z 1763 r. Francja odzyska艂a pi臋膰 plac贸wek zdobytych przez Brytyjczyk贸w podczas wojny (Pondich茅ry, Mahe, Karaikal, Yanam i Chandernagar), ale zakazano jej wznoszenia fortyfikacji i utrzymywanie wojsk w Bengalu (art. XI). Chocia偶 te ma艂e plac贸wki pozosta艂y francuskimi w艂asno艣ciami przez nast臋pne dwie艣cie lat, francuskie ambicje na terytoriach indyjskich zosta艂y skutecznie zniweczone. Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska straci艂a w ten spos贸b jednego z czo艂owych konkurent贸w handlowych.

Bitwa pod Palasi (1757 r.)

G艂贸wnym punktem zwrotnym w transformacji Kompanii Wschodnioindyjskiej z dochodowej firmy handlowej w pe艂noprawne imperium nast膮pi艂 po bitwie pod Palasi w 1757 roku. W bitwie zmierzy艂o si臋 50 000 indyjskich 偶o艂nierzy pod dow贸dztwem Nawaba Siraj-ud-Daulah (Nawab Bengalu) z zaledwie 3 000 偶o艂nierzy kompanii pod dow贸dztwem Roberta Clive鈥檃. Jednym z powod贸w konfliktu by艂o niepos艂usze艅stwo Anglik贸w, kt贸rzy wbrew nakazom Siraj-ud-Daulah rozbudowywali swoje fortyfikacje na ziemiach Indyjskich.

Robert Clive przekupi艂 Mira Jafara, naczelnego wodza armii Nawaba, obiecuj膮c uczyni膰 go nowym Nawabem Bengalu. Pozwoli艂o to na zwyci臋stwo nad liczniejsz膮 armi膮, w kt贸rej wi臋ksza cz臋艣膰 偶o艂nierzy odm贸wi艂a udzia艂u w walce w trakcie bitwy.

Ostatecznie zwyci臋stwo Clive鈥檃 da艂o Kompanii Wschodnioindyjskiej szerokie uprawnienia podatkowe w Bengalu, kt贸ry w贸wczas by艂 jednym z najbogatszych prowincji w Indiach. Clive spl膮drowa艂 skarb Nawaba i wys艂a艂 kosztowno艣ci do Londynu (oczywi艣cie zatrzymuj膮c sporo dla siebie).

鈥濼o ca艂kowicie zmieni艂o model biznesowy firmy z takiego, kt贸ry koncentrowa艂 si臋 na zyskownym handlu, na taki, kt贸ry koncentrowa艂 si臋 na pobieraniu podatk贸w鈥. 鈥濵oim zdaniem w艂a艣nie wtedy sta艂a si臋 naprawd臋 szkodliw膮 instytucj膮鈥.

Emily Erikson

Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska 鈥 przyczyny upadku

Wielki g艂贸d w Bengalu (1764 鈥 1770 r.)

W 1764 roku, po zwyci臋skiej ekspedycji wojskowej, Kompania uzyska艂a kontrol臋 administracyjn膮 nad Bengalem (kt贸ry w tamtym czasie obejmowa艂 r贸wnie偶 dzisiejszy Bangladesz i cz臋艣ci Biharu oraz innych indyjskich stan贸w). Co wa偶ne odzyska艂a r贸wnie偶 prawo do nak艂adania tam podatk贸w.

Kompania zrozumia艂a, 偶e najbardziej op艂acalnym sposobem opodatkowania mieszka艅c贸w Bengalu by艂o pobieranie podatk贸w gruntowych ze wzgl臋du na 艂atwo艣膰聽ustalenia. Sp贸艂ka wyznaczy艂a lokalnych poborc贸w podatkowych, kt贸rzy byli zach臋cani do skuteczno艣ci przez systemy premiowe.

Podatki gruntowe istnia艂y w Bengalu ju偶 przed 1764 r. Natomiast Kompania wschodnioindyjska聽niespodziewanie聽podnios艂a je o 30% i na艂o偶y艂a roczn膮 kwot臋, kt贸r膮 poborcy podatkowi powinni osi膮gn膮膰 鈥 bez wzgl臋du na spos贸b. Spowodowa艂o to niemo偶liwe do ud藕wigni臋cia obci膮偶enie na zubo偶a艂ych Bengalczyk贸w. Na dodatek w 1768 roku mieszka艅cy borykali si臋 z suszami i epidemi膮 ospy. Poborcy podatkowi nie chcieli jednak rezygnowa膰 ze swoich premii i u偶ywali przemocy, aby zmusi膰 podatnik贸w do zap艂aty.

Ludob贸jstwo spowodowane podatkami

W 1769 r. ponownie spad艂 deszcz, co poprawi艂oby sytuacj臋, gdyby nie poborcy, kt贸rzy musieli wype艂ni膰 swoj膮 skuteczno艣膰 w pobieraniu podatk贸w. Zaostrzaj膮c swoje roszczenia podatkowe, uniemo偶liwiali wyp艂acalno艣膰 Bengalczyk贸w, kt贸rym ju偶 wcze艣niej brakowa艂o na podstawowe wydatki.

W rezultacie wi臋kszo艣膰 Bengalczyk贸w i Biharczyk贸w zmuszona do p艂acenia podatk贸w pod gro藕b膮 u偶ycia broni nie mia艂a ju偶 pieni臋dzy na prze偶ycie. Pierwotne szacunki dotycz膮ce ofiar Wielkiego G艂odu Bengalskiego m贸wi艂y o dziesi臋ciu milionach. Niekt贸rzy wsp贸艂cze艣ni historycy zrewidowali t臋 liczb臋 do jednego/ dw贸ch milion贸w. Brak zweryfikowanych danych wynika z faktu, 偶e policzenie ofiar na obszarach wiejskich by艂o niemo偶liwe.

Wielki g艂贸d w Bengalu jest przypisywany na 1770 rok, poniewa偶 to na ten rok przypada najwy偶sza 艣miertelno艣膰. Jednocze艣nie okres ten przypada na tymczasowe zmniejszenie epidemii ospy i suszy co mo偶e dowodzi膰, 偶e podstawow膮 przyczyn膮 tego ludob贸jstwa by艂y podatki. Mo偶liwe, 偶e by艂o to jedyne w historii ludob贸jstwo spowodowane podatkami.

Ostatecznie nadmierna eksploatacja ekonomiczna Bengalu spowodowa艂a ogromny spadek oczekiwanej warto艣ci grunt贸w dla sp贸艂ki, co prze艂o偶y艂o si臋 na ogromne straty oraz spadek kursu akcji Kompanii Wschodnioindyjskiej.

Recesja w Europie (1772 r.)

W czerwcu 1772 r. Alexander Fordyce straci艂 300 000 funt贸w na kr贸tkiej sprzeda偶y akcji EIC, pozostawiaj膮c swoich partner贸w Henry鈥檈go Neale鈥檃, Williama Jamesa i Richarda Downa z d艂ugami szacowanymi na 243 000 funt贸w.61 Gdy informacja ta zosta艂a upubliczniona, w ci膮gu dw贸ch tygodni upad艂o osiem bank贸w w Londynie, nast臋pnie oko艂o 20 bank贸w w ca艂ej Europie.62

Wed艂ug Paula Kosmetatosa 鈥瀙rzez pewien czas w prasie kr膮偶y艂y ponure opowie艣ci o kupcach podrzynaj膮cych sobie gard艂a, strzelaj膮cych do siebie lub wieszaj膮cych si臋鈥.63 Fala zapocz膮tkowana w Wielkiej Brytanii wywo艂a艂a w grudniu kryzys p艂ynno艣ci w Amsterdamie, ale jego skutki by艂y kr贸tkotrwa艂e.64 Boom kredytowy gwa艂townie si臋 sko艅czy艂, a wynikaj膮cy z niego kryzys zaszkodzi艂 Kompanii Wschodnioindyjskiej, Indiom Zachodnim, a w szczeg贸lno艣ci p贸艂nocnoameryka艅skim plantatorom kolonialnym.65

Boston Tea Party (1773 r.)

We wrze艣niu firma zaci膮gn臋艂a po偶yczk臋 w Banku Anglii, kt贸ra mia艂a zosta膰 sp艂acona ze 艣rodk贸w uzyskanych ze sprzeda偶y towar贸w jeszcze w tym samym miesi膮cu. Poniewa偶 jednak brakowa艂o nabywc贸w (kryzys w europie), tylko niewielka cz臋艣膰聽towar贸w zosta艂a up艂ynniona. W dzie艅 sp艂aty po偶yczki kasa sp贸艂ki by艂a pusta, a 29 pa藕dziernika bank odm贸wi艂 odnowienia kredytu.

Kompania Wschodnioindyjska mia艂a osiemna艣cie milion贸w funt贸w herbaty w brytyjskich magazynach. Sprzeda偶 tych zapas贸w naprawi艂aby sytuacj臋 finansow膮 kompani.66 W tym celu dnia 14 stycznia 1773 r. dyrektorzy sp贸艂ki zawnioskowali o po偶yczk臋 rz膮dow膮 i nieograniczony dost臋p do rynku herbaty w ameryka艅skich koloniach, kt贸ry zosta艂 przyznany. Ponadto w sierpniu 1773 r.67 Bank Anglii udzieli艂 EIC po偶yczki.68

Kompania Wschodnioindyjska uzyska艂a w贸wczas konkurencyjn膮 przewag臋 nad kolonialnymi ameryka艅skimi importerami herbaty. Pozwoli艂o to na sprzeda偶 herbaty ze swoich azjatyckich kolonii w koloniach ameryka艅skich.

Doprowadzi艂o to do sytuacji nazywanej Boston Tea Party w 1773 r., podczas kt贸rej protestuj膮cy weszli na pok艂ad brytyjskich statk贸w i wyrzucili herbat臋 za burt臋. Protestuj膮cym uda艂o si臋 zapobiec roz艂adunkowi herbaty w Bostonie oraz w trzech innych koloniach. Oburzona Wielka Brytania za偶膮da艂a zwrotu utraconej herbaty natomiast Thomas Hutchinson z prowincji Massachusetts Bay odm贸wi艂. By艂 to jeden z incydent贸w, kt贸ry doprowadzi艂 do rewolucji ameryka艅skiej i uzyskania niepodleg艂o艣ci przez ameryka艅skie kolonie.69

Powstanie Sipaj贸w (1857 r.)

Powstanie w Indiach by艂o decyduj膮cym etapem rozpadu Brytyjskiego monopolisty. W 1857 r. ponad 50 lat po zaj臋ciu ca艂ego kraju przez Brytyjczyk贸w mia艂o miejsce pierwsze du偶e powstanie niepodleg艂o艣ciowe. Do dzi艣 trudno ustali膰 rzeczywiste powody rozpocz臋cia powstania. Jako przyczyny wymienia si臋聽rozrost brytyjskiej administracji, spadek znaczenia lokalnych w艂adc贸w oraz t艂uszcz u偶ywany do smarowania broni.

Kr膮偶y艂y plotki, 偶e u偶ywano t艂uszczu wieprzowego i wo艂owego. Natomiast w szeregach armii brytyjskiej by艂o wielu muzu艂man贸w, dla kt贸rych 艣winie s膮 zwierz臋tami nieczystymi oraz hindus贸w, dla kt贸rych krowy s膮 艣wi臋tymi zwierz臋tami. Brytyjczycy nie wypowiadali si臋 na temat tych pog艂osek, wi臋c teoria mog艂a dowolnie przybiera膰 na sile. Dosz艂o wi臋c do buntu hinduskich 偶o艂nierzy w armii bengalskiej, z 74 batalion贸w tylko 7 pozosta艂o wiernych Brytyjczykom, 20 rozbrojono, a 47 wypowiedzia艂o pos艂usze艅stwo.

Powstanie wybuch艂o w Mirata niedaleko Delhi i szybko rozprzestrzeni艂o si臋 na ca艂e p贸艂nocne Indie. Rozpocz臋艂y si臋 d艂ugie bitwy i obl臋偶enia. Obie strony dopuszcza艂y si臋 bezsensownych mord贸w i akt贸w terroru. Rebelia dotar艂a do p贸艂nocnej cz臋艣ci kraju.

Powstanie upad艂o, nie osi膮gn膮wszy 偶adnych rezultat贸w. Cho膰 w indyjskich szeregach by艂o wielu wybitnych dow贸dc贸w, nie by艂o mi臋dzy nimi wzajemnego zrozumienia i 艣wiadomo艣ci wsp贸lnego celu.

Zako艅czenie dzia艂alno艣ci Wschodnioindyjskiej Kompanii handlowej (1833 r.)

Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska w 1833 r. pozby艂a si臋 swoich aktyw贸w o charakterze handlowym w Indiach na rzecz rz膮du brytyjskiego, kt贸ry przej膮艂 d艂ugi i zobowi膮zania sp贸艂ki, kt贸re mia艂y by膰 obs艂ugiwane i sp艂acane z wp艂yw贸w podatkowych uzyskanych w Indiach. W zamian akcjonariusze zag艂osowali za przyj臋ciem rocznej dywidendy w wysoko艣ci 10,5%, gwarantowanej przez czterdzie艣ci lat, r贸wnie偶 finansowanej z Indii, z ostateczn膮 sp艂at膮 w celu umorzenia zaleg艂ych akcji. Zobowi膮zania d艂u偶ne by艂y kontynuowane po rozwi膮zaniu i zosta艂y wygaszone przez rz膮d Wielkiej Brytanii dopiero podczas II wojny 艣wiatowej.70

W konsekwencji indyjskiej rebelii z 1857 r. i na mocy przepis贸w ustawy o rz膮dzie Indii z 1858 r. rz膮d brytyjski znacjonalizowa艂 sp贸艂k臋. Przej膮艂 jej indyjskie posiad艂o艣ci, uprawnienia, maszyny oraz si艂y zbrojne.

Ostatecznie, sp贸艂ka pozosta艂a w formie szcz膮tkowej, nadal zarz膮dzaj膮c handlem herbat膮 w imieniu rz膮du brytyjskiego (i dostawami dla 艢wi臋tej Heleny) do czasu wej艣cia w 偶ycie East India Stock Dividend Redemption Act 1873, w dniu 1 stycznia 1874 roku. Ustawa ta przewidywa艂a formalne rozwi膮zanie sp贸艂ki w dniu 1 czerwca 1874 r., po ostatecznej wyp艂acie dywidendy i umorzeniu lub wykupie jej akcji.71聽鈥濼he Times鈥 skomentowa艂 8 kwietnia 1873 r.:72

鈥濪okona艂a ona dzie艂a, jakiego w ca艂ej historii ludzko艣ci nie podj臋艂a si臋 偶adna inna firma handlowa i jakiego z pewno艣ci膮 nie podejmie si臋 偶adna w nadchodz膮cych latach鈥.

The Times

Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska 鈥 symbole

Flaga

Flaga Kompanii wschodnioindyjskiej sk艂ada艂a si臋 z flagi Anglii/Wielkiej Brytanii w lewym g贸rnym na tle naprzemiennych czerwonych i bia艂ych pas贸w, kt贸rych by艂o od 9 do 13. Flaga ewoluowa艂a wraz z flag膮 Brytyjsk膮, co zosta艂o przedstawione na tabeli poni偶ej:

Brytyjska Kompania WschodnioindyjskaAnglia/ Wielka BrytaniaRok
EIC flaga 1600-1707Flaga Anglii 1600鈥17071600鈥 1707
HEIC Flaga 1707 1801Flaga Anglii 1707鈥18011707鈥 1801聽
EITC flaga 1801鈥1874Brytyjska flaga 1801鈥18741801鈥 1874聽

Od 1600 r. kanton (figura zaszczytna w g贸rnym lewym lub prawym rogu flagi, lub tarczy herbowej) sk艂ada艂 si臋 z krzy偶a 艣w. Jerzego reprezentuj膮cego Kr贸lestwo Anglii. Wraz z Acts of Union 1707, kanton zosta艂 zmieniony na now膮 flag臋 Unii 鈥 sk艂adaj膮c膮 si臋 z angielskiego krzy偶a 艣w. Jerzego po艂膮czonego ze szkockim krzy偶em 艣w. Andrzeja 鈥 reprezentuj膮c膮 Kr贸lestwo Wielkiej Brytanii.

Po Acts of Union z 1800 r., kt贸re po艂膮czy艂y Irlandi臋 z Wielk膮 Brytani膮, tworz膮c Zjednoczone Kr贸lestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii, kanton flagi Kompanii Wschodnioindyjskiej zosta艂 odpowiednio zmieniony, aby zawiera艂 krzy偶 艢wi臋tego Patryka.

Nie ma pewno艣ci co do liczby i kolejno艣ci pas贸w w tle flagi. Dokumenty historyczne i obrazy pokazuj膮, 偶e Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska stosowa艂a od 9 do 13 pas贸w, przy czym na niekt贸rych obrazach flaga zaczyna si臋 od czerwonego pasa, a na innych od bia艂ego.

W czasie rewolucji ameryka艅skiej flaga Wielkiej Unii by艂a niemal identyczna z flag膮 Kompanii Wschodnioindyjskiej. Ponadto Historyk Charles Fawcett argumentowa艂, 偶e flaga Kompanii Wschodnioindyjskiej zainspirowa艂a p贸藕niejsz膮 ameryka艅sk膮 flag臋 z gwiazdami i paskami.73

Flaga-Brytyjskiej-kolonii
Nowa Anglia (ku pami臋ci Wlk. Brytanii, z kt贸rej pochodzili kolonizatorzy, za艂o偶yciele 鈥瀗owego pa艅stwa鈥 鈥 kolonii na nowym kontynencie).

Herb

Oryginalny herb Kompanii Wschodnioindyjskiej zosta艂 nadany w 1600 roku. Herb wygl膮da nast臋puj膮co:

herb brytyjskiej kompani wschodnioindyjskiej

Opis element贸w herbu:

The indiamen herbAzur (kolor ciemnoniebieski), na kt贸rym znajduj膮 si臋 trzy statki z trzema masztami i pe艂nymi 偶aglami, takielunkiem, proporczykami i chor膮giewkami w kolorze Argent (srebrnym), ka偶dy z krzy偶em w kolorze Gules (czerwonym).
cwiartka herb kompaniiMi臋dzy dwiema r贸偶ami Gules (czerwonymi) z nasionami kolcami Vert (zielonymi)
Na polu w 艣rodkowej cz臋艣ci znajduj膮 si臋聽膰wiartki, pierwsza i czwarta przedstawia Fleur-de-lis w kolorze Or (z艂otym) na tle Azur.
膯wiartka dwa oraz trzy przedstawia lamparty w kolorze Or na tle Azur.
deus in dicat- b贸g wskazujeTarcza mia艂a jako herb: 鈥濳ul臋 bez obramowania, ograniczon膮 zodiakiem w Or (z艂otym) 艂uku, pomi臋dzy dwoma zwiewnymi proporcami Argent (srebrnymi), ka偶dy opatrzony krzy偶em Gules (czerwonym), nad kul膮 s艂owa 禄Deus indicat芦 (艂ac. B贸g wskazuje)鈥.
Nic nie mo偶e nas zrani膰, p贸ki B贸g nas prowadziPodporami by艂y dwa lwy morskie (lwy z ogonami ryb), a motto brzmia艂o 鈥濶ic nie mo偶e nas zrani膰, p贸ki B贸g nas prowadzi鈥 (艂ac. 鈥濪eo ducente nil nocet鈥).
殴r贸d艂o: opracowanie w艂asne na podstawie: H. Herald, 鈥濰ONOURABLE聽EAST INDIA COMPANY鈥

P贸藕niejszy herb Kompanii Wschodnioindyjskiej nadany w 1698 roku:

Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska, Herb nadany w 1698 r.

Opis element贸w herbu:

EIC krzy偶 gulesKrzy偶 Gules (czerwony) na tle tarczy Argent (srebrnej), tarcza ozdobnie i kr贸lewsko zwie艅czona Or (z艂otem).
HEIC herb Francji i AngliiW lewej g贸rnej 膰wiartce tarczy herb Francji (膰wiartka jeden oraz cztery) i Anglii (膰wiartka dwa oraz trzy) w uk艂adzie 膰wiartkowym.
Auspicio regis et senatus anglaeWspornikami s膮 dwa lwy na stra偶y w kolorze Or (z艂otym), z kt贸rych ka偶dy dzier偶y sztandar Argent (srebrny) z krzy偶em Gules (czerwony).
Dewiza g艂osi 鈥濸od patronatem kr贸la i parlamentu Anglii鈥 (艂ac. 鈥濧uspicio regis et senatus angli忙鈥).
殴r贸d艂o: opracowanie w艂asne na podstawie: H. Herald, 鈥濰ONOURABLE聽EAST INDIA COMPANY鈥

Znak handlowy

Kiedy Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska zosta艂a za艂o偶ona w 1600 roku, indywidualni kupcy oraz cz艂onkowie sp贸艂ek, takich jak Kompania Kupieckich Poszukiwaczy Przyg贸d (kompania Moskiewska), nadal mia艂a zwyczaj posiadania wyr贸偶niaj膮cego si臋 znaku handlowego, kt贸ry cz臋sto zawiera艂 mistyczny 鈥瀂nak Czterech鈥 i s艂u偶y艂 jako znak towarowy.

R贸wnie偶 znak handlowy Kompanii Wschodnioindyjskiej sk艂ada艂 si臋 ze 鈥瀂naku Czterech鈥 na szczycie serca, wewn膮trz kt贸rego znajdowa艂 si臋 saltire (zwany r贸wnie偶 krzy偶em 艢wi臋tego Andrzeja, lub 鈥瀤- cross鈥) mi臋dzy dolnymi ramionami, na kt贸rych znajdowa艂y si臋 inicja艂y 鈥濫IC鈥. Znak ten by艂 centralnym motywem monet Kompanii Wschodnioindyjskiej74聽i stanowi艂 centralny emblemat wy艣wietlany na znaczkach pocztowych systemu Scinde Dawk. 75

Znak handlowy brytyjskiej sp贸艂ki EIC
Znak handlowy EIC na znaczku pocztowym Blue Scinde Dawk (1852 r.)
Brytyjska kompania wschodnioindyjska moneta
1 Pice (1/64 Rupii) miedziana moneta Prowincji Bombaju ze znakiem 鈥瀊alemark鈥 (1821 r.)

Okr臋ty Brytyjskiej Kompanii Indii Wschodnich

Statki Kompanii Wschodnioindyjskiej by艂y nazywane East Indiamen lub po prostu 鈥濱ndiamen鈥.76聽Nazwy okr臋t贸w Kompanii by艂y czasami poprzedzane inicja艂ami 鈥濰CS鈥, oznaczaj膮cymi 鈥濰onourable Company鈥檚 Service鈥77聽lub 鈥濰onourable Company鈥檚 Ship鈥78, jak na przyk艂ad HCS Vestal (1809 r.) i HCS Intrepid (1780 r.).

Podczas rewolucji francuskiej i wojen napoleo艅skich Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska stara艂a si臋 o listy kaperskie (ang. letter of marque, fr. lettre de course, niem. kaperbrief)79聽dla swoich statk贸w, takich jak Lord Nelson. Nie chodzi艂o o to, by mog艂y one przewozi膰 armaty w celu odpierania okr臋t贸w wojennych, korsarzy i pirat贸w podczas swoich rejs贸w do Indii i Chin (co mog艂y robi膰 bez pozwolenia), ale o to, by w razie mo偶liwo艣ci przej臋cia wrogiego okr臋tu mog艂y tego dokona膰 bez nara偶ania si臋 na zarzut piractwa. Nawet okr臋t Earl of Mornington, nale偶膮cy do Kompanii Wschodnioindyjskiej z zaledwie sze艣cioma dzia艂ami p艂ywa艂 na podstawie listu kaperskiego.

Ponadto Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska posiada艂a w艂asn膮 marynark臋 wojenn膮, 鈥濨ombay Marine鈥, wyposa偶on膮 w okr臋ty wojenne, takie jak okr臋t HCS Grappler. Okr臋ty te cz臋sto towarzyszy艂y statkom Kr贸lewskiej Marynarki Wojennej (ang. Royal Navy) podczas wypraw, takich jak inwazja na Jaw臋.

East Indiamen by艂y du偶e i solidnie zbudowane, a kiedy Kr贸lewska Marynarka Wojenna desperacko potrzebowa艂a statk贸w do eskortowania konwoj贸w handlowych, kupi艂a kilka z nich, aby przekszta艂ci膰 je w okr臋ty wojenne. Statki po przekszta艂ceniu r贸wnie偶 zyska艂y nowe imiona, przyk艂adowo:聽Earl of Mornington sta艂 si臋 HMS Drake. Inne przyk艂ady zmian znajduj膮 si臋 w tabeli poni偶ej.

Pierwotne nazwyNazwy zmienione przez Marynark臋聽Wojenn膮
WarleyHMS Calcutta
GlattonHMS Glatton
HindostanHMS Hindostan (1795 r.)
Admiral RainierHMS Hindostan (1804 r.)
CuveraHMS Malabar

Ostatecznie konstrukcja statk贸w z przeznaczeniem handlowym oznacza艂a, 偶e ich wydajno艣膰 w roli okr臋t贸w wojennych by艂a rozczarowuj膮ca i marynarka wojenna przekszta艂ci艂a je w transportowce.

Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska podsumowanie

Chocia偶 Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska zosta艂a rozwi膮zana ponad sto lat temu, jej wp艂yw jako bezwzgl臋dnego pioniera korporacyjnego ukszta艂towa艂 spos贸b prowadzenia nowoczesnego biznesu w globalnej gospodarce.

鈥濼rudno jest zrozumie膰 globaln膮 struktur臋 polityczn膮 bez zrozumienia roli Kompanii [鈥 Nie s膮dz臋, aby艣my mieli globalny kapitalistyczny system gospodarczy, kt贸ry wygl膮da tak, jak wygl膮da, gdyby Anglia nie sta艂a si臋 tak wyj膮tkowo pot臋偶na w tym momencie historii. Przekszta艂ci艂a si臋 w nowoczesn膮 pot臋g臋 przemys艂ow膮 i wyeksportowa艂a swoj膮 wizj臋 produkcji i zarz膮dzania do reszty 艣wiata, w tym do Ameryki P贸艂nocnej. To kamie艅 w臋gielny wsp贸艂czesnego liberalnego globalnego porz膮dku politycznego鈥.

Emily Erikson

殴r贸d艂a wykorzystane do napisania artyku艂u 鈥濨rytyjska Kompania Wschodnioindyjska鈥:

  1. W. H. Carey, The Good Old Days of Honorable John Company, Quins Book Company, Calcutta,Indie, 1964. 鈫╋笌
  2. Opracowane na podstawie informacji udost臋pnionych na stronie聽Britanica.com, https://web.archive.org/web/20190118193902/https://www.britannica.com/place/India/Revolution-in-Bengal#ref486077 (25.10.2023 r.) 鈫╋笌
  3. J. Wheeler, Sir Francis Drake And The Sultan, International Strategies For the Globally Minded. 鈫╋笌
  4. Opracowane na podstawie informacji udost臋pnionych na stronie gohighbrow.com, https://gohighbrow.com/sir-francis-drake-1540-1597/ 鈫╋笌
  5. Desai T., The East India Company: A Brief Survey from 1599 to 1857, Kanak Publications, s. 3. 鈫╋笌
  6. Imperial Gazetteer of India, Tom II, s. 454. 鈫╋笌
  7. Wernham, R.B, The Return of the Armadas: The Last Years of the Elizabethan Wars Against Spain 1595鈥1603, Clarendon Press, 1994, s. 333鈥334. 鈫╋笌
  8. Holmes G.C.V., Ancient and Modern Ships cz臋艣膰 I, London: Chapman & Hall. s. 93 鈫╋笌
  9. Dalrymple W., The Anarchy 鈥 The Relentless Rise of the East India Company, London: Bloomsbury Publishing. 鈫╋笌
  10. Imperial Gazetteer of India, Tom II, s. 454. 鈫╋笌
  11. Ibidem, s.454 鈫╋笌
  12. Leinwand T. B., Theatre, Finance and Society in Early Modern England, Cambridge University Press, !986, s. 125鈥127. 鈫╋笌
  13. McCulloch J. R., (1833), A Treatise on the Principles, Practice, & History of Commerce, London: W. Jackson 鈫╋笌
  14. Dalrymple W., The Anarchy 鈥 The Relentless Rise of the East India Company, London: Bloomsbury Publishing 鈫╋笌
  15. Ibidem, s. 35. 鈫╋笌
  16. Ibidem, rozdzia艂 1-2. 鈫╋笌
  17. Wilbur M. E. (1945). The East India Company: And the British Empire in the Far East, Stanford University Press. s. 18. 鈫╋笌
  18. British History Online (1864). East Indies: September 1599. 鈫╋笌
  19. Wilbur M. E. (1945). The East India Company: And the British Empire in the Far East. Stanford, Stanford University Press, s. 18. 鈫╋笌
  20. Imperial Gazetteer of India, Tom II, s. 454. 鈫╋笌
  21. Colburn H. (1875) United Service Magazine and Naval and Military Journal, London: Hursett and Blackett, s. 148. 鈫╋笌
  22. Kerr R. (1813) A General History and Collection of Voyages and Travels, Edynburg: James Ballantyne and Company, s.102. 鈫╋笌
  23. Gardner B. (1990) The East India Company, New York: Dorset Press, s. 23-24. 鈫╋笌
  24. Foster R. D. (1931) Eastward ho! The first English adventurers to the Orient: Richard Chancellor, Anthony Jenkinson, James Lancaster, William Adams, Sir Thomas Roe, New York: Books for Libraries Press, s. 106. 鈫╋笌
  25. Foster W.(1998) England鈥檚 quest of eastern trade, London: A & C Black LTD. s. 154-156 鈫╋笌
  26. Wernham R.B (1994) The Return of the Armadas: The Last Years of the Elizabethan Wars Against Spain 1595鈥1603. Oxford: Clarendon Press. s. 333鈥334. 鈫╋笌
  27. Mill J. (1817) The History of British India, Tom I, London: Baldwin, Cradock, and Joy, s. 15鈥18. 鈫╋笌
  28. Bitwa pod Plassey po艂o偶y艂a kres opodatkowaniu indyjskich towar贸w. Opracowane na podstawie informacji udost臋pnionych na stronie Fordham.edu, Indian History Sourcebook: England, India, and The East Indies, 1617 CE. 鈫╋笌
  29. W 1608 r. statek EIC zawin膮艂 do Surat, g艂贸wnego portu Gud偶aratu i doskona艂ego miejsca do pozyskiwania bawe艂ny gud偶arackiej, kt贸ra mia艂a ugruntowan膮 pozycj臋 na rynku Moluk贸w. Anglicy nie mogli jednak za艂o偶y膰 tu fabryki a偶 do 1615 roku. Tracy J. D. (2015) The Cambridge World History, Tom 2, Cambridge University Press, s. 249. 鈫╋笌
  30. Keay 1993, s. 61, 67: 鈥濨y late August 1611 [the Company鈥檚] factors were ashore at Petapoli and Masulipatnam 鈥 the factory established at Masulipatnam survived and continued to supply the eastern market and to look for new maritime outlets鈥. 鈫╋笌
  31. W 1608 r. statek EIC zawin膮艂 do Surat, g艂贸wnego portu Gud偶aratu i doskona艂ego miejsca do pozyskiwania bawe艂ny gud偶arackiej, kt贸ra mia艂a ugruntowan膮 pozycj臋 na rynku Moluk贸w. Anglicy nie mogli jednak za艂o偶y膰 tu fabryki a偶 do 1615 roku. Tracy J. D. (2015) The Cambridge World History, Tom 2, Cambridge University Press, s. 249. 鈫╋笌
  32. Bitwa pod Plassey po艂o偶y艂a kres opodatkowaniu indyjskich towar贸w. Fordham University, Indian History Sourcebook: England, India, and The East Indies, 1617 CE. 鈫╋笌
  33. Woodruff P. (1954) The Men Who Ruled India: The Founders, Tom. 1, St. Martin鈥檚 Press. s. 55. 鈫╋笌
  34. Cadell P.(1956) The Raising of the Indian Army, Journal of the Society for Army Historical Research. Vol. 34 (139): 96, 98. JSTOR 44226533. 鈫╋笌
  35. Opracowane na podstawie informacji udost臋pnionych na stronie聽neatorama.com: https://www.neatorama.com/2012/08/06/The-Nutmeg-Wars/ (26.10.2023) 鈫╋笌
  36. Suijk P.(re偶yser) (2015). 1600 The British East India Company [The Great Courses (Odcinek 5, 13:16] (wideo online). Brentwood Associates/The Teaching Company Sales. Chantilly, VA, USA: Liulevicius, Professor Vejas Gabriel (wyk艂adowca).聽 鈫╋笌
  37. Ibidem, minuta 13:16. 鈫╋笌
  38. Riddick J. F. (2006) The history of British India: a chronology, Greenwood Publishing Group. 鈫╋笌
  39. East India Company (1911) Encyclop忙dia Britannica Eleventh Edition, Tom 8, s.835 鈫╋笌
  40. Wilbur M. E. (1945) The East India Company: And the British Empire in the Far East, Stanford University Press. s. 82鈥83. 鈫╋笌
  41. Hayami A. (2015) Japan鈥檚 Industrious Revolution: Economic and Social Transformations in the Early Modern Period, Springer, s. 49. 鈫╋笌
  42. Pinkston B. (2018) Documenting the British East India Company and their Involvement in the East Indian Slave Trade, SLIS Connecting. 7 (1): 53鈥59. doi:10.18785/slis.0701.10. 鈫╋笌
  43. Opracowane na podstawie informacji udost臋pnionych na stronie britannica.com: https://www.britannica.com/money/topic/East-India-Company (10.09.2020) 鈫╋笌
  44. Allen R. B. (2015) European Slave Trading in the Indian Ocean, 1500鈥1850. Athens, Ohio: Ohio University Press. 鈫╋笌
  45. Opracowane na podstawie informacji udost臋pnionych na stronie historicengland.org.uk: https://historicengland.org.uk/research/inclusive-heritage/the-slave-trade-and-abolition/sites-of-memory/ending-slavery/1834-the-end-of-slavery/ (06.12.2021) 鈫╋笌
  46. Janssens K. (2009) Annales Du 17e Congr猫s, AIHV, s. 366. 鈫╋笌
  47. Opracowane na podstawie informacji udost臋pnionych na stronie salt.org.il: https://salt.org.il/frame_saltpet.html 鈫╋笌
  48. Opracowane na podstawie informacji udost臋pnionych na stronie encyclopedia.com: https://www.encyclopedia.com/places/oceans-continents-and-polar-regions/oceans-and-continents/asia (20.10.2023) 鈫╋笌
  49. Burgess D. R. (2009) The Pirates鈥 Pact: The Secret Alliances Between History鈥檚 Most Notorious Buccaneers and Colonial America. New York: McGraw-Hill. 鈫╋笌
  50. Opracowane na podstawie informacji udost臋pnionych na stronie blogs.bl.uk:聽https://blogs.bl.uk/asian-and-african/2013/03/the-highjacking-of-the-ganj-i-sawa%CA%BCi.html# (20.10.2023) 鈫╋笌
  51. Burgess D. R. (2009) The Pirates鈥 Pact: The Secret Alliances Between History鈥檚 Most Notorious Buccaneers and Colonial America. New York: McGraw-Hill. 鈫╋笌
  52. Fox E. T. (2008) King of the Pirates: The Swashbuckling Life of Henry Every, London: Tempus Publishing. 鈫╋笌
  53. Opracowane na podstawie informacji udost臋pnionych na stronie nationalarchives.gov.uk: https://www.nationalarchives.gov.uk/education/resources/hong-kong-and-the-opium-wars/ 鈫╋笌
  54. Ibidem. 鈫╋笌
  55. Guha S. (2016). 鈥濫mpires, Nations, and the Politics of Ethnic Identity, c. 1800-2000鈥. Beyond Caste. Permanent Black. pp. 215鈥216. ISBN 978-81-7824-513-3. 鈫╋笌
  56. Opracowane na podstawie informacji udost臋pnionych na stronie victorianweb.org: https://victorianweb.org/history/empire/india/eic.html 鈫╋笌
  57. Hill R. (1887) Charters Relating to the East India Company from 1600 to 1761:聽Reprinted from a Former Collection with Some Additions and a Preface for the Government of Madras, Government Press, s. 217.
    鈫╋笌
  58. Ibidem. 鈫╋笌
  59. Thomas, P. D. G. (2008) Pratt, Charles, first Earl Camden (1714鈥1794), Oxford University Press. 鈫╋笌
  60. Ibidem. 鈫╋笌
  61. Goodspeed T. (2016) Legislating Instability: Adam Smith, Free Banking, and the Financial Crisis of 1772, Harvard University Press. 鈫╋笌
  62. Opracowane na podstawie informacji udost臋pnionych na stronie The Guardian: https://www.theguardian.com/world/2015/mar/04/east-india-company-original-corporate-raiders 鈫╋笌
  63. Kosmetatos P. (2014) Financial Contagion and Market Intervention in the 1772鈥3 Credit Crisis, Cambridge Working Papers in Economic and Social History, Working Paper No. 21, s. 18. 鈫╋笌
  64. Opracowane na podstawie informacji udost臋pnionych na stronie Stanford Graduate School of Business: https://www.gsb.stanford.edu/insights/peter-koudijs-risk-analysis-or-risk-paralysis 鈫╋笌
  65. Opracowane na podstawie informacji udost臋pnionych na stronie The Finance & Investment cell, Hansraj College: https://www.fichansraj.org/post/how-credit-crisis-of-seventeenth-century-sparked-american-revolution 鈫╋笌
  66. Opracowane na podstawie informacji udost臋pnionych na stronie American Heritage: https://www.americanheritage.com/1772two-hundred-and-twenty-five-years-ago (24.10.2023). 鈫╋笌
  67. Sutherland L.聽(1952) The East India Company in 18th Century Politics, Hyperion Pr , s. 249鈥251. 鈫╋笌
  68. Clapham, J. (1944) The Bank of England. A History, s. 250. 鈫╋笌
  69. Mitchell, Stacy (19 July 2016) The big box swindle. Archived from the original 鈫╋笌
  70. Robins N. (2012) A Skulking Power, The Corporation That Changed the World, How the East India Company Shaped the Modern Multinational, Pluto Press, s. 171鈥198. 鈫╋笌
  71. East India Stock Redidend Redemption Act 1873 (36 & 37 Vict. 17) s. 36: 鈥濸ierwszego dnia czerwca tysi膮c osiemset siedemdziesi膮tego czwartego roku, po wyp艂acie przez Kompani臋 Wschodnioindyjsk膮 wszystkich nieodebranych dywidend od akcji wschodnioindyjskich na rachunki, o kt贸rych mowa w niniejszym dokumencie, zgodnie ze wskaz贸wkami zawartymi w niniejszym dokumencie, uprawnienia Kompanii Wschodnioindyjskiej wygasn膮, a wspomniana Kompania zostanie rozwi膮zana鈥. Tam, gdzie by艂o to mo偶liwe, akcje zosta艂y wykupione w drodze komutacji (tj. wymiany akcji na inne papiery warto艣ciowe lub pieni膮dze) na warunkach uzgodnionych z akcjonariuszami (ss. 5-8), ale akcjonariusze, kt贸rzy nie zgodzili si臋 na zamian臋 swoich udzia艂贸w, zostali przymusowo wykupieni w dniu 30 kwietnia 1874 r. poprzez zap艂at臋 200 funt贸w za ka偶de 100 funt贸w posiadanych akcji (s. 13). 鈫╋笌
  72. 鈥濶ot many days ago the House of Commons passed鈥. Times. London. 8 April 1873. p. 9, 藕r贸d艂o niepotwierdzone, oparte na: https://www.radiotimes.com/tv/entertainment/what-was-the-real-east-india-company-taboo-takes-on-the-formidable-corporation/ 鈫╋笌
  73. Fawcett C. The Striped Flag of the East India Company, and its Connexion with the American 禄Stars and Stripes芦. 鈫╋笌
  74. Moneta Kompanii Wschodnioindyjskiej z 1791 roku, p贸艂grosz, jak na ilustracji. 鈫╋笌
  75. Opracowane na podstawie informacji udost臋pnionych na stronie geocities: https://web.archive.org/web/20091027143019/https://www.geocities.com/mjshah.geo/scinde/scinde.html 鈫╋笌
  76. Sutton J. (1981) Lords of the East: The East India Company and Its Ships, London: Conway Maritime. 鈫╋笌
  77. Opracowane na podstawie informacji udost臋pnionych na stronie India Office Family History Search: https://indiafamily.bl.uk/ui/Dictionary.aspx (15.09.2023). 鈫╋笌
  78. Anderson R. (2014) New source for EIC vessel and crew lost on the Western Australian coast, Australian Association for Maritime History. Vol. 36 (1): 33鈥38. ISSN 0156-8698. 鈫╋笌
  79. List kaperski 鈥 upowa偶nienia przyznawane kapitan膮 statk贸w przez pa艅stwo na 艣ciganie, zatapianie b膮d藕 konfiskat臋 statk贸w wroga (innego kraju). 鈫╋笌
5/5 - (1 vote)

Dodaj komentarz

Tw贸j adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola s膮 oznaczone *

Seraphinite AcceleratorOptimized by Seraphinite Accelerator
Turns on site high speed to be attractive for people and search engines.